समय बदलियो । समाजको सोच बदलियो । मान्छेहरूको जीवनशैली बदलियो । देशको राजनीतिक संरचना नै परिवर्तन भयो । नेपाल राजतन्त्रबाट संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र मा आयो । नयाँ संविधान बन्यो । संघीयता कार्यान्वयनमा आयो । बाहिरी रूपमा हेर्दा परिवर्तनका धेरै संकेत देखिन्छन् ।
तर मूल प्रश्न अझै उस्तै छ-के आम नागरिकको जीवनस्तर साँच्चै बदलियो?
आज पनि हजारौँ युवा रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन् । किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैन । साना व्यवसायी कर, महँगी र अस्थिर नीतिको चपेटामा छन् । शिक्षा र स्वास्थ्य अझै सर्वसुलभ र गुणस्तरीय बन्न सकेका छैनन् । संरचना बदलियो, तर जनजीवनमा अपेक्षित रूपान्तरण किन देखिएन?
हामीले व्यवस्था फेर्यौँ, तर संस्कार परिवर्तन गर्न सकेनौँ । नेतृत्व फेरियो, तर नेतृत्वको दृष्टिकोण र उत्तरदायित्व कति फेरियो? विकास भाषणले हुँदैन, नाराले हुँदैन, चुनावी घोषणापत्रले हुँदैन । विकासका लागि दीर्घकालीन नीति, पारदर्शिता, सुशासन र इमानदार कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ । समृद्धि केवल सडक र भवनले मापन हुँदैन; समृद्धि तब हुन्छ जब युवाले आफ्नै देशमा अवसर देख्छ, किसानको पसिनाले सम्मान पाउँछ, श्रमिकले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउँछ, र नागरिकले राज्यप्रति भरोसा गर्न सक्छ ।
परिवर्तनको अर्थ केवल सत्ता परिवर्तन होइन—सोच र कार्यसंस्कृतिको परिवर्तन पनि हो । जबसम्म व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा राष्ट्रिय हितलाई माथि राख्ने संस्कार विकास हुँदैन, तबसम्म परिवर्तनको नाममा घुमिरहने चक्रले वास्तविक उन्नति दिन सक्दैन । अब प्रश्न सत्ता परिवर्तनको होइन, संस्कार परिवर्तनको हो । अब बहस नाराको होइन, नीतिको हो । अब समय आलोचनाको मात्र होइन, उत्तरदायित्वको हो ।
विश्वासको संकट र अर्थतन्त्र
पछिल्ला दिनहरूमा देखिएको परिस्थिति सामान्य होइन । बैंक तथा वित्तीय संस्थाका कर्मचारीमाथि खुला रूपमा आक्रमण हुनु केवल व्यक्तिमाथिको हमला होइन—यो देशको आर्थिक संरचनामाथिको प्रहार हो । अर्थतन्त्र विश्वासमा टिकेको हुन्छ । बैंकमा राखिएको बचत, लिएको कर्जा, गरिएको लगानी—सबै भरोसामै आधारित हुन्छ । यदि त्यो भरोसा कमजोर भयो भने उद्योग–व्यवसाय थला पर्छ, लगानी रोकिन्छ, रोजगारी घट्छ र अन्ततः आर्थिक मन्दी गहिरिन्छ ।
नेपालको वित्तीय प्रणाली नेपाल राष्ट्र बैंक द्वारा नियमन हुन्छ । बैंक कर्मचारी नीति बनाउने होइनन्; उनीहरू नीति कार्यान्वयन गर्ने कर्मचारी हुन् । ऋण असुली गर्नु, नियम लागू गर्नु र कर्जा अनुशासन कायम गर्नु उनीहरूको कर्तव्य हो । यदि नियम पालना गराउने व्यक्तिमाथि नै हमला हुन्छ भने त्यो कानुनी राज्यमाथि चुनौती हो ।
आज नेपाल आयातमुखी अर्थतन्त्र, उत्पादनको कमी, रेमिट्यान्समा अत्यधिक निर्भरता र निजी क्षेत्रको सुस्त लगानीजस्ता चुनौतीसँग जुधिरहेको छ । यी समस्या वास्तविक हुन् । तर समाधान हिंसा, धम्की र अराजकतामा होइन—नीतिगत सुधार, उत्पादन वृद्धि र विश्वास पुनर्स्थापनामा छ ।
युवाको निराशा र राजनीतिक चुनौती
आजको युवाको मनमा गहिरो प्रश्न छ—“कुन आशाले नेपाल बस्ने?”
जब राजनीति अस्थिर देखिन्छ, जब नीति बारम्बार बदलिन्छ, जब अवसरभन्दा सम्बन्ध बलियो देखिन्छ, तब युवाको निराशा बढ्नु स्वाभाविक हो । यही कारण ठूलो संख्यामा युवा विदेशिन बाध्य भएका छन् ।
पुराना राजनीतिक शक्तिहरूले लोकतन्त्र, गणतन्त्र र संविधान निर्माणजस्ता ऐतिहासिक उपलब्धि दिलाएका छन् । ती उपलब्धि साना होइनन् । तर त्यहीँसँगै सत्ता–केन्द्रित राजनीति, गुटबन्दी, भ्रष्टाचारका आरोप र विकासमा ढिलाइले जनविश्वास कमजोर बनाएको पनि यथार्थ हो ।
नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू आशा बोकेर आएका छन् । उनीहरूले सुशासन, पारदर्शिता र नयाँ राजनीतिक संस्कारको वाचा गरेका छन् । तर शासन सञ्चालन नारा भन्दा धेरै कठिन प्रक्रिया हो । परिणाम देखाउन, नीति निरन्तरता दिन र संस्थागत सुधार गर्न दीर्घकालीन दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ ।
आजको नेपालको वास्तविक समस्या आर्थिक मात्र होइन—विश्वासको संकट हो ।
जनताको सरकारमाथिको विश्वास घट्दै गएको छ ।
युवाको भविष्यप्रतिको विश्वास कमजोर भएको छ ।
व्यवसायीको अर्थतन्त्रप्रतिको भरोसा हल्लिएको छ ।
यदि यो विश्वास पुनर्स्थापित भएन भने विकास सम्भव छैन ।
समाधानको दिशा
समाधान संरचना फेरि बदल्नु होइन, कार्यान्वयन सुदृढ गर्नु हो ।
समाधान नारामा होइन, नतिजामा छ ।
नीतिगत स्थायित्व, कानुनी शासनको दृढ कार्यान्वयन, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, लगानीमैत्री वातावरण र शून्य सहनशीलता सहितको सुशासन—यिनै वास्तविक उपाय हुन् । कृषि, उद्योग, ऊर्जा, पर्यटन र प्रविधि क्षेत्रमा दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक छ । युवालाई अवसर दिन सक्ने अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ । बैंकिङ प्रणालीको सुरक्षा र वित्तीय अनुशासन कायम राख्नुपर्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा-नागरिक, नेतृत्व र प्रणाली तीनै पक्ष इमानदार र प्रतिबद्ध हुनुपर्छ । लोकतन्त्र केवल अधिकारको व्यवस्था होइन; त्यो उत्तरदायित्वको अभ्यास पनि हो ।
परिवर्तन देखिएको छ, तर उपलब्धि अझै पूर्ण रूपमा महसुस हुन बाँकी छ । अबको यात्रा नाराबाट नतिजातर्फ हुनुपर्छ । नेपाललाई अर्को राजनीतिक क्रान्ति होइन, संस्थागत परिपक्वता, स्थायित्व र विश्वासको पुनर्निर्माण चाहिएको छ ।
त्यसैमा विकासको वास्तविक मार्ग लुकेको छ ।
